Eğitim Sitesi

Açıklamalı Türkçe Atasözleri Sözlüğü

    Atasözü Nedir? Özellikleri Nelerdir?

    Atasözleri ile ilgili bazı tanımlamalar:
    - Atalarımızın uzun denemelere dayanan yargılarını, tecrübelerini, bilgece düşünce ya da öğüt olarak ifade eden ve kalıplaşmış biçimleri bulunan kamuca benimsenmiş özlü sözlerdir.

     

    - Uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş ve halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte söz, darbımesel.(TDK)

     

    - Atalarımızın, uzun denemelere dayanan yargılarını genel kural, bilgece düşünce ya da öğüt olarak düsturlaştıran ve kalıplaşmış biçimleri bulunan kamuca benimsenmiş sözlerdir. (Ömer Asım Aksoy)

     

    - Bir fikri, bir öğüdü mecaz yolu ile kısa ve kesin olarak anlatan, eskiden beri söylenegelmiş veciz sözlerdir. (Meydan Larousse)

     

    - Atasözü, nesilden nesile geçerek pratikte Türk insanına çoğunlukla değişmez yargılar aracılığı ile atalarımızın hayat tecrübelerini, ilmî ve felsefi gerçekleri öğütler hâlinde sunan, az sözle çok anlam ifade eden kalıplaşmış ve çoğu mecazî olan sözler topluluğudur. (Fethi Gözler)

     

    Atasözleri, biçim yönünden diğer yazı türlerine göre farklı özellikler gösterir. Öykü, roman, şiir, deneme gibi yazı türleri pek çok cümlenin bir araya gelmesi ve anlam yönünden bütünleşmesiyle oluşur. Buna karşın atasözleri genellikle bir, en fazla iki cümleden oluşur. Bütün duygu ve düşünceler bu tek cümleye sığdırılır. Bu cümleler kişiden kişiye değişmez. Halkın ortak malıdır ve halk tarafından aynı biçimde söylenir.

     

    Atasözleri belli bir toplumun ve/veya bütün insanlığın yaşam felsefesidir. İnsanlarda bulunan sevgi, kıskançlık, bencillik, dostluk, düşmanlık gibi duygular evrenseldir. Bu nedenle bu duyguları yansıtan atasözleri de evrensel olarak kabul edilmektedir. Dünyada pek çok ulusun kullandığı atasözleri karşılaştırıldığında, bu atasözlerinin pek çoğunun aynı ya da benzer olduğu görülmüştür. Atasözleri evrensel değerler yanında bir ulusa özgü kültürel değerleri de yansıtır. Örneğin "Gözden ırak olan, gönülden ırak olur", "Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur", "Vakit nakittir" gibi atasözleri evrenseldir. Bunlara benzer atasözlerini bütün dilerde bulmak mümkündür. "Osmanlı, tavşanı araba ile avlar", "Türk'ün aklı aldadır" gibi atasözleri ise ulusaldır. Bunlara benzeyen atasözleri bir ulusun kültürünü yansıtır.

    Atasözlerinin Konusu
    Atasözlerinin konulara çoğu zaman kullanıldıkları bölgeye ve ülkeye göre değişiklikler gösterir. Türk toplumunda tarih boyunca askerlik ve çiftçilik önemli olduğu için at, it, kurt, koyun, silah ve yiğitlik konusunda Türkçe'de pek çok atasözü vardır. Buna karşın Alman atasözlerinde daha çok ayı, kartal gibi Almanya'nın sembolü haline gelmiş konulara yer verilir. Bu nedenlerle, atasözlerinde evrensel ve toplumsal düzen ile bu düzendeki iyi, kötü bütün özellikler görülür.

    Atasözleri ile Deyimler Arasındaki Benzerlikler ve Farklılıklar
    Atasözleri ve deyimlerin birbirleriyle ortak ve birbirinden ayrılan bazı özellikleri vardır. Birbirleriyle ortak olan en önemli özellikleri, her ikisinin de toplum tarafından ortak olarak benimsenen ve kullanılan kalıplaşmış sözler olmalarıdır. Genellikle bu ortak özelliklerinden dolayı atasözleri ve deyimler birbirine karıştırılır. Oysa her ikisini birbirinden ayıran bazı önemli özellikler vardır:
    Deyimler bir anlatım biçimidir. Bir kavramı en güzel, en etkili biçimde anlatmayı amaçlar. Bu nedenle de deyimlerde, atasözlerinde olduğu gibi bir öğüt verme ya da bilgece sözler söyleme çabası yoktur. Attan inip eşeğe binmek, etekleri zil çalmak, ok yaydan çıkmak, bin dereden su getirmek gibi deyimlerde herhangi bir öğüt veya yargı yoktur. Ancak, "Ağaç yaşken eğilir", "Ne ekersen onu biçersin" gibi atasözlerinde hem öğüt hem de yargı vardır. Deyimlerde ise genelde öğüt ve yargı bulunmaz. Atasözleri ile deyimleri birbirinden ayıran en önemli özellik budur.

     

    Cümle Biçimindeki Atasözleri ve Deyimler
    Bazı deyimler cümle biçimindedir. Cümle biçiminde olan bu deyimlerde yargı vardır. Bu nedenle atasözleri ile karıştırılabilir. Dağ fare doğurdu. / Delik büyük, yama küçük./ Yorgan gitti, kavga bitti. / Tencere yuvarlanmış, kapağını bulmuş. gibi deyimlerde de yargı vardır, ama öğüt yoktur. Atasözleri ve deyimler arasındaki bir fark da deyimlerin "öğüt" vermemesidir.

    Atasözlerinin özellikleri şöyle sıralanabilir:

    1 - Halkın düşüncesini anlatır.
    2 - Ulusaldırlar.
    3 - Kişinin ruhuna hitap ederler.
    4 - Kesin tavırlıdırlar.
    5 - İnandırıcıdırlar.
    6 - Geniş halk kitlelerinin yüzyıllardan beri geçirdiği denemelerden ve bu denemelerden oluşan düşüncelerden doğmuşlardır.
    7 - Yalın sözlerdir,anlatımları açıktır.
    8 - Doğa olaylarının oluşunu bildirirler.
    9 - Ahlak aşılarlar,ahlaklı olmayı öğretirler.
    10 - Bir veya iki cümleden meydana gelirler.
    11 - Bir çoğunda mecaz vardır.
    12 - Atasözlerinde söz sanatları vardır.
    13 - Kelimelerin yerleri değiştirilemez.Değiştirildiği zaman değişik anlamlar ortaya çıkabilir.
    14 - Denenmiş sözler olduğu için doğruluğu herkes tarafından kabul edilir.

    left Türkçe Deyimler Sözlüğü İçin Buraya Tıklayın

    Sözlükten Bazı Atasözleri:

    Derin su yavaş akar.

    Kadının (cahilin) sofusu, şeytanın maskarası.

    Ekmeği ekmekçiye ver, bir ekmek de üste ver (Yansını yerse helal olsun).

    Yiğit yiğide at bağışlar.

    Duvarın kulağı var, gözünü de unutma.

    Her düşüş bir öğreniş.

    Kediyi çok sıkıştırırsan üstüne atılır.

    Haddini bilmeyene haddini bildirmek; yetime don göynek giydirmek gibidir.

    Eldeki yara, yarasıza duvar deliği (gibidir).

    Kimse kimsenin çukurunu doldurmaz.

    Sitemizde kayıtlı 3263 atasözü 7847510 kez okunmuştur.