Oyun Siteleri

Türkçenin Sesleri Ve Özellikleri, ders ve çalışma notu

Türkçenin Sesleri Ve Özellikleri

B. TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ

* Türkçede ünlü ve ünsüz olmak üzere 29 ses vardır. Bunların 8 tanesi ünlü, 21 tanesi de ünsüzdür.

 

ÜNLÜLERİN SINIFLANDIRILMASI:

Dilimizdeki ünlüler söyleniş sırasında dilin, çenenin ve dudakların aldığı biçime göre sınıflandırılır.

a. Dilin durumuna göre: Dilin durumuna göre ünlüler kalın ve ince olmak üzere ikiye ayrılır.

Kalın ünlüler: a, ı, o, u

İnce ünlüler: e, i, ö, ü

b. Alt çenenin durumuna göre: Alt çenenin durumuna göre ünlüler geniş ve dar olmak üzere ikiye ayrılır.

Geniş ünlüler: a, e, o, ö

Dar ünlüler: ı, i, u, ü

 

c. Dudakların durumuna göre: Dudakların durumuna göre ünlüler düz ve yuvarlak olmak üzere ikiye ayrılır.

Düz ünlüler: a, e, ı, i

Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

 

ÜNSÜZLERİN SINIFLANDIRILMASI:

Ünsüzler ağız boşluğundaki boğumlandığı yere (çıkak), sürekli söylenip söylenemediğine ve yumuşak (ötümlü) ve sert (ötümsüz) oluşlarına göre sınıflandırılır.

a. Boğumlanmalarına (çıkak) göre:

* Dudak ünsüzleri: Dudakların birbirine dokunmasıyla çıkar: b, m, p

*  Diş-dudak ünsüzleri: Üst dişlerin alt dudağa dokunmasıyla çıkar: f, v

* Diş ünsüzleri: Dil ucunun üst dişlere yaklaşmasıyla veya dokunmasıyla çıkar. c, ç, d, j, l, n, r, s, ş, t, z

* Damak ünsüzleri: Dilin orta kısmının ön damağa ya da dil kökünün art damağa yaklaşmasıyla çıkar. g, ğ, k, y

* Gırtlak ünsüzleri: Bu ses, ciğerlerden gelen havanın ses tellerine çarpmasından ve ağızda hiç bir engele uğramadan çıkmasıyla oluşur. Türkçede gırtlak ünsüzü olarak sadece h sesi vardır.

 

b. Sürekli söylenip söylenmeyeceğine göre:

Ünsüzlerin söylenirken ses yolunun kapanmasına veya sürekli açık olmasına göre sınıflandırılmasıdır. Ünsüzler söylenirken ses yolu kapanıyorsa süreksiz, sürekli açık kalıyorsa sürekli ünsüzler adını alır. Bunu belirlemek için ünsüzün başına bir ünlü getirilir. Ak, süt, iç seslerini söylerken ses yolu tıkanmaktadır. Özzzzzzzzz, elllllllll, offffff seslerini söylerken ses yolu açık kalmaktadır. Bu özelliğine göre ünsüzler ikiye ayrılır:

* Sürekli ünsüzler: f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z

* Süreksiz ünsüzler: b, c, ç, d, g, k, p, t

 

c. Yumuşak ve sert oluşlarına göre:

Ünsüzler ses tellerinde titreşime uğrayıp uğramadığına göre yumuşak (tonlu) ve sert (tonsuz) olmak üzere ikiye ayrılır.

*  Yumuşak ünsüzler: Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlerdir. b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

* Sert ünsüzler: Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlerdir. ç, f, h, k, p, s, ş, t

 ÜNLÜ VE ÜNSÜZ UYUMLARI

ÜNLÜ UYUMU

Türkçede iki tür ünlü uyumu vardır.

a. Büyük ünlü uyumu:

Dilin durumuna göre ünlülerin kalınlık incelik bakımından uyumudur. Türkçe sözcüklerde ilk hecede kalın ünlü varsa, ondan sonraki hecelerde kalın ünlü; ince ünlü varsa ince ünlü gelir. Bu kurala büyük ünlü uyumu denir.

 

“Ağaçlar çiçek açtı.” cümlesinde ilk hecede a kalın ünlüsünden sonra a- a- a kalın ünlüleri; çiçek sözcüğünde ise, i, e ince ünlüleri; açtı sözcüğünde a- ı şeklinde kalın ünlüler gelmektedir.

 

* Türkçe olduğu hâlde bu kurala uymayan bazı sözcükler de vardır. Kardeş < karındaş, anne < ana, elma < alma vb. Bu sözcüklerin asılları ünlü uyumuna uyarlar.

* Bazı ekler Türkçe sözcüklere eklendiğinde ünlü uyumuna uymaz.

- yor eki: geliyor, yazıyor, okuyor vb.

- mtrak eki: mavimtrak, yeşilimtrak, sarımtrak vb.

- ki eki: sabahki, akşamki, dünkü vb.

- daş eki: yurttaş, vatandaş, dindaş, yoldaş vb.

- leyin eki: geceleyin, sabahleyin, akşamleyin vb.

- iken eki: silerken, bakarken, yazarken vb.

 

b. Küçük ünlü uyumu:

Küçük ünlü uyumu sözcüklerdeki ünlülerin düzlük yuvarlaklık, darlık-genişlik bakımından uyumudur.

 

1. Türkçe sözcüklerde düz ünlüler (a, e, ı, i) den sonra düz ünlüler gelir.

2. Yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) den sonra;

a. Düz- geniş (a, e) ya da

b. Dar-yuvarlak (u, ü) gelir.

Bu kurala küçük ünlü uyumu denir.

ÖR: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsızlık, yorgunluktan

 

ÖNEMLİ: KÜU, kelimenin tamamında değil, komşu iki hece arasında aranır: yumurtacı, yuvarlaklık, görebilmişti…

* Bazı sözcükler Türkçe oldukları hâlde küçük ünlü uyumuna uymazlar. Armut, çamur, kabuk kavun, avuç, kavuşmak, yağmur vb.

* yor eki KÜU’yu devamlı bozar: olmuyor

 

ÖNEMLİ: Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde ÜNLÜ UYUMU KURALI aranmaz.

SES OLAYLARI

 

a. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi–Ünsüz Uyumu):

 

Sonunda f,s,t,k,ç,ş, h,p ünsüzleri bulunan kelimeler “c,d,g” yle başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç,t,k” olur.           

 

sınıfda değil sınıfta                  

Türk- ce Türkçe

at-gı değil atkı                         

çiçek- ci değil çiçekçi

1905’te,

 

* Ünsüz benzeşmesi yabancı dillerden dilimize giren bazı yabancı sözcükler ile birleşik sözcüklerde aranmaz.

 

İstikbâl, mahdut, makbul, işgal, meşgul ile akbaba, kurtdereli, üçgen, Akdeniz, kırkbayır vb.

 

b. Sert Ünsüzlerin Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

 

Sözcük sonlarındaki sert ünsüzler (ç, k, p, t) sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında yumuşarlar: ç – c; k – ğ; p – b; t – d olur. Bu kurala sert ünsüzlerin yumuşaması denir.

 

ağaç – ağacı                 

ekmek – ekmeği                       

söğüt – söğüde              

kitap – kitaba vb.

 

* Tek heceli sözcükler ile yabancı dillerden dilimize giren bazı sözcükler bu kurala uymaz.

iç- içi; ok- oku; kırk- kırkı; kata - kata; yat - yatı vb. gayret - gayreti; ehemmiyet- ehemmiyeti vb.

hukuk - hukuku; millet- milleti vb.

 

c. Ünlü türemesi:

* -cık / -cik eki alan bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:

Bir-cikbiricik, az-cıkazıcık, genç-cik gencecik,      dar-cıkdaracık…

 * Pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

 

Yalnız yapayalnız, çevre çepeçevre, gündüz güpegündüz, düz düpedüz, çıplak çırılçıplak

 

d. Ünsüz türemesi:

* Bazı birleşik fiillerin oluşumunda ünsüz türemesi görülür:

 

Af etmek – affetmek                

his etmek – hissetmek

 

* Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcüklerde aynı türeme ortaya çıkar.

 

Örnek: af-ı = affı         

had-i = haddi        

hak-ı=hakkı

 

* Ünlüyle biten sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemeyeceği için bu ünlülerin arasına “y,ş,s,n” ünsüzlerinden uygun olan biri gelir. Bu ünsüz türemesine kaynaştırma da denir. Örnek:

oku-y-an           okuyan            

baba-s-ı            babası

yedi-ş-er           yedişer             

elma-n-ın           elmanın

 

e. Ünlü Düşmesi:

* İki heceli olan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerinde bulunan ünlüyü düşürürler.

 

Omuz -  um    =   omzum           

oğul - u   =  oğlu

 

* Baz birleşik fiillerin oluşumunda ünlü düşmesi olur:

Kahır olmak =Kahrolmak           Sabır etmek= Sabretmek

* Bazı sözcükler yapım eki alırken ünlü düşmesi olur:

 

İleri – le – mek =ilerlemek   

koku – la – mak=koklamak

 

f. Ünsüz Düşmesi:

* -cek ,-cak küçültme eki alan bazı kelimelerde olur:

Küçük-cük=küçücük       minik-cik=minicik

* Bazı sözcükler yapım eki alırken ünsüz düşmesi olur:

 

Yüksek-l-mek=yükselmek                     

Alçak-l-mak=alçalmak

 

g. Ünlü Daralması:

*  Fiillerin sonlarında bulunan geniş ünlüler (a, e) “-yor” ekinin darlaştırıcı özelliğinden dolayı daralarak, (ı, i, u, ü) dar ünlülerine dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

 

bekl-e-yor > bekl-i-yor

kalm-a-yor > kalm-ı-yor

özl-e-yor > özl-ü-yor

soll-a-yor > soll-u-yor

 

*Tek heceli olan “de- ,ye-“ fiillerinde de darlaşma görülmektedir:

De-y-en=diyen               ye-yor=yiyor

De-y-erek=diyerek         ye-y-en=yiyen

 

Türkçenin başlıca ses özellikleri şunlardır:

1. Türkçe sözcükler büyük ve küçük ünlü uyumuna uyar. Ancak bu kurala uymayan çok az sayıda sözcük ve ekler vardır.

2. Türkçe sözcüklerde ilk heceden sonra (ikinci üçüncü hecelerde) o, ö ünlüsü bulunmaz. Bulunan sözcükler Türkçe değildir. Atom, horoz, radyo vb.

3. Türkçede uzun ünlü yoktur, âlim, nâzım, âşık gibi sözcükler Türkçe değildir.

4. İki ünlü yan yana gelmez. İki ünlü yan yana geliyorsa araya bir kaynaştırma sesi (harfi) girer. Oku-y-an,   bağla-n-acak, masa-s-ı vb.

İki ünlü yan yana bulunan saat, şair, şiir, fiil, muayene, reis, maalesef vb. Türkçe değildir.

5. Türkçe sözcüklerde f, h, j sesi yoktur. Mahkeme, tüfek, jilet, jandarma, ajanda, vb.

Ancak tabiat taklidi seslerden oluşan sözcükler bu kuralın dışındadır. Fısıldamak, of, vb.

6. Türkçede c, ğ, l, m, n, r, v, z sesleri sözcüğün başında bulunmaz. Yani bu seslerle başlayan sözcükler Türkçe değildir.

Cami, lâle, marul, nane, raf, vazife, zerdali vb.

7. Sözcük sonunda b, d, c, g sesleri bulunmaz. Kitab, derd, ilac, vb. Bu seslerle biten sözcükler kitap, dert, ilaç biçi-

minde söylenir.

8. Sözcüğün başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bulunanlar Türkçe değildir. Plan, kredi, tren.

9. Sözcüğün sonunda üç ünsüz ses yan yana bulunmaz. Bulunanlar Türkçe değildir. Sfenks, kontr

10. Sözcük kökünde aynı cinsten iki ünsüz yan yana bulunmaz. Millet, hürriyet, tasavvur, hassas vb. Türkçe değildir.

Ekleyen :Editör 3    Okunma :132397

 

 

tags

    Benzer Ders Notları

ders notları Gazete Çevresinde Gelişen Metin Türleri : Sohbet 2903 kez okundu.

ders notları Sözcük (Kelime) Bilgisi Ünitesi : Sözcükte Yapı 39822 kez okundu.

ders notları 9.Sınıf 1.Ünite İletişim, Dil Ve Kültür 136376 kez okundu.

ders notları Örneklerle Anlatım Bozuklukları-3 821 kez okundu.

ders notları Kişisel Hayatı Konu Alan Metin Türleri : Biyografi (Yaşam Öyküsü) 2504 kez okundu.

ders notları Eylemde Çatı 5978 kez okundu.

nextİçerik Hakkında Yorum Yazın...

Yazan:    

next YAZILAN YORUMLAR (19 yorum yazılmış)

box Benim adsız :Müthiş bu notlardan yararlandı ben ya çok güzel☺
box Gökçe :Fena da değil. Öğretiyo mu öğretiyor.
box mahmut :cok güzel bi site helal olsun
box ozo başkan :çok iyi ya işimi gördüm
box veysi :guzel olmuş
box Ercü :Çok tesekkurler
box Edanur :affetmek hangi ses olayına giriyor.
box Alper ENNİ :SAGOLUN COK IYI
box bfö :Çok güzel yazanın elerine sağlık
box hüseyin :süperrrrrr
box berat çelik :tşk ödevlerimi burdan yaptım çaok işimme yaradı çok teşekurler
box gizem :gercekten super ama ben gene anlamadim:) 12 ygs girrcem bu site cok isime yrd
box Behciye :Çok sevindim
box BEN :süpersiniz bütün ödevimi buradan yaptım
box Mağdur öğrenci :Ayy çok sağolun odevimde cok yardimci oldu valla :)
box ödevmağduru :Blog işime yarıyor. Aradığımı anıda bulabiliyorum. Teşekkür ederim
box erkekliseli :Müthiş teşekkürler! :-D
box KyungSoo Lover :ne kadar güzel bir blog çook teşekkür ederim
box koreafan :çok uzun ama işe yara güzel bilgiler var ellerinize sağlık. ("

DERS VE ÇALIŞMA NOTLARI / KONU ÖZETLERİ ANASAYFA