Eğitim Sitesi

Cümle (Tümce) Bilgisi Ünitesi : Cümlenin Ögeleri, ders ve çalışma notu

Cümle (Tümce) Bilgisi Ünitesi : Cümlenin Ögeleri

A. CÜMLENİN ÖGELERİ

Türkçe cümlelerde dört öğe bulunur:

1. Yüklem

2. Özne

3. Nesne (Düz Tümleç)

4. Tümleç

Bu ögelerden cümlede mutlaka bulunması gereken yüklem ile öznedir. Bunlara cümlenin temel ögeleri denir. Nesne ve tümleçler cümlenin anlamını tamamlayan (tümleyen) yardımcı ögelerdir.

 

1. Yüklem:

* Yüklem cümlede eylem, oluş, durum, istek, hareket bildiren dil bilgisi birliğinin görev adıdır.

* Cümlenin temel öğesidir; tek başına bile olsa cümle oluşturabilir.

* Her sözcük ya da sözcük gurubundan yüklem yapılabilir.

Gecenin yalnızlığında sadece seni düşünürüm (fiil)

Yaşadığımız günler tıpkı bir rüzgâr gibiydi.(edat)

Bu olayların suçlusu odur. (zamir)

Sabah uyandığında gözleri ışıl ışıldı.(ikileme)

Öğrenmenin bir yolu da okumaktır.  (Fiilmsi)

* Kelime grupları yüklem olduğunda kesinlikle bölünmemelidir.

Çalışmak yaşamın bir parçasıdır. (Ad tamlaması)

Odayı süsleyen şey rengârenk çiçeklerdir. (sıfat taml.)

Konuşmalarına ister istemez kulak misafiri oldum. (deyim)

 

2. Özne:

* Yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan veya yargının gerçekleşmesine araç olan unsura denir.

* Özneyi bulmak için yükleme kim, ne soruları sorulur Yüklemi isim olan cümlelerde ise olan kim, olan ne soruları sorulur.

* Fiillere eklenen kişi ekleri öznenin kim ya da ne olduğunu bildirir.

Üç çeşit özne vardır:

 

a) Gerçek Özne

Yüklemin bildirdiği işi hareketi bizzat kendisi yapan öznedir. Eylemle biten cümlelerde, etken çatılı fiil (eylem) cümlelerinde gerçek özne bulunur. Cümlede iki şekilde gösterilir: 

* Acık Özne:

Cümle içinde açık bir şekilde gösterilir

*Yağmur çok şiddetli yağdı.

*Çocuk iki gündür hasta yatıyor. 

* Gizli özne:

Cümlede doğrudan yer verilmeyen ancak yüklemin taşıdığı eklerden anlaşılan öznedir.

*Ertesi gün ona telefon ettim.

*Görmeyeli hemen de bizi unutmuşsun.

 

NOT: Yüklemi isim olan cümlenin öznesi gerçektir.

*Siyah renkli araba satılıktır.

*Dün akşam pencereler kapalıydı.

 

b) Sözde Özne

Yüklemi edilgen çatılı cümlelerde, aslında nesne olan öğe özne olarak kullanılır.

*Ağaçtaki meyveleri topladı.

*Ağaçtaki meyveler toplandı

*Öğrenciler bütün sınıfı temizledi.

*Bütün sınıf temizlendi.    

 

c) Örtülü Özne

Yüklemi edilen çatılı cümlelerde bazen "—ce, tarafından " gibi sözcükler kullanılarak işi bizzat yapan varlığa da yer verilebilir.

*Yolcu otobüsleri belediyemizce hizmete açıldı.

*Yarışma halk tarafından çok beğenildi

 

NOT: Her sözcük ya da sözcük grubu özne olabilir.

*Geçen gün evin duvarı yıkılmıştı.(isim tamlaması)

*Bahçesinde okyanuslar yetişiyordu.(isim)

*Derdini söylemeyen derman bulamaz.(sıfat fiil)

*Okumak zihni dinlendirir.(isim fiil)

*Kimse seni benim kadar düşünmez(zamir)

 

3. Nesne (Düz Tümleç):

* Öznenin yaptığı işten, hareketten etkilenen unsurdur

* Uyarı: isim cümlelerinde yüklemi edilgen çatılı cümlelerde ve geçişsiz fiillerde nesne yoktur.

 

Nesneler ek alıp almamasına göre ikiye ayrılır.

 

a)Belirtisiz Nesne

Yükleme ne sorusu sorularak bulunur. Belirtme durum eki (-i) almamış olup yalın haldedir.

 

b)Belirtili Nesne

Yükleme kimi, neyi, nereyi soruları sorularak bulunur. Belirtme durum eki olmuştur.

Bu yörede kızlarımız kilim dokur.

Yolun kenarına kocaman kütükleri yığmışlar.

O köpeği mahallenin çocukları da arıyordu.

Bu şehirde tüm sokaklar seni düşünür.

 

4. Zarf Tümleci:

* Yüklemin anlamını zaman durum nitelik, nicelik, yer, yön ve soru ilgisiyle belirleyen, anlamı sınırlayan tümleçlere zarf tümleci denir.

* Zarf tümlecini bulmak için yükleme, nasıl, niçin, neden, ne kadar, ne zaman, kim tarafından ne tarafından, soruları sorulur.

Dostluklar ömür boyu sürünce güzeldir.

O dişini tırnağına takarak çalışır.

Yüreğimdeki yara gittikçe büyüyor.

Sıcaktan tüm ekinler yanmıştı.

Bu yıl yağmur yağmadığı için ürün de az oldu.           

Bu konser belediye tarafından düzenleniyor.

UYARI: Yön isimleri yalın halde zarf tümleci olurlar. Belirtme durum eki (-i) alırsa belirtili nesne,-e/-de/-den, hal ekini alırsa dolaylı tümleç olur.

* Hizmetçi, içeriyi iyice süpürsün. (N)

*Adam yavaşça içeri girdi. (Z.T)

*Bir süre sonra içeriden bir ses geldi.(D.T)

 

5. Dolaylı Tümleç:

* Yüklemi yer, yön, bulunma, çıkma vb. yönlerden tamamla-yan cümle öğesine dolaylı tümleç denir. Cümlede dolaylı tümleçler -e, -de, -den, durum eklerini alırlar.

* Dolaylı tümleci bulmak için yükleme;

"kime, kimde, kimden, neye, neyden, nereye, nerede, nereden" soruları sorulur.

Buluşma yerine hemen gelmiş.

Senin kirpiklerinde bir damla oldu akşam.

Ağlamayan çocuğa meme verilmez.

Eskicinin sesi sokağın başından duyuluyordu.

Bu gazeteci yazılarında gerçeklerden hiç sapmaz.

İhtiyar, bütün mirasını karısına bırakmıştı.

 

UYARI:-e/-den hal eki "için" edatı görevinde kullanılıyorsa ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci kurar.

-de/-den hal ekleri zaman bildiren sözcüklerin üzerine gelirse zarf tümleci olur.

Korkudan kızın dili tutulmuştu.

Babasıyla kavga ettiğinden eve uğramıyor.

Birazdan hava kararacak.

Yaz akşamlarında yıldızları seyrederdik.

Denize yüzmeye gidiyorum.

 

Not: Edat Tümleci: Edatlardan ya da başka dil birliklerin-den oluşan cümleye araç, benzerlik, ilgi, eşitlik, nedenlik vb. katan cümle öğesine edat tümleci denir. Bu öğe zarf tümleci olarak da kabul edilmektedir.

Çalışmak için yurt dışına gitmiş.(amaç)

Yaralıyı hastaneye ambulansla götürmüşler. (araç)

Bu yaz Bodrum'a ailesiyle gidecek.(birliktelik)

Ekleyen :Editör 3    Okunma :19583

 

 

tags

    Benzer Ders Notları

ders notları Noktalama İşaretleri 53117 kez okundu.

ders notları Kısaltmalar İle İlgili Yazım Kuralları 2957 kez okundu.

ders notları Yazım (İmla) Kuralları 110024 kez okundu.

ders notları Anlatımda Bakış Açısı 11193 kez okundu.

ders notları Türkçenin Sesleri Ve Özellikleri 142516 kez okundu.

ders notları Paragraf Bilgisi 25778 kez okundu.

nextİçerik Hakkında Yorum Yazın...

Yazan:    

Henüz Yorum Yazılmamış.
İlk Yorumu Siz Yazabilirsiniz

DERS VE ÇALIŞMA NOTLARI / KONU ÖZETLERİ ANASAYFA