Eğitim Sitesi

Cümle (Tümce) Bilgisi Ünitesi : Anlatım Bozuklukları, ders ve çalışma notu

Cümle (Tümce) Bilgisi Ünitesi : Anlatım Bozuklukları

F. ANLATIM BOZUKLUKLARI

Anlatım bozukluklarının türlerini şöyle gruplandırabiliriz:

 

1. Gereksiz Sözcük Kullanılması:

İyi bir cümlede yeterli sayıda sözcük kullanılır. Başka bir deyişle gereksiz sözcüklere yer verilmez. Çünkü gereksiz sözcük kullanımı cümlenin duruluğunu bozar ve anlatım bozukluğu yaratır.

Bir cümlede gereksiz sözcük bulunduğunu anlamak için, sözcük cümleden çıkarılır. Bu durumda cümlenin anlam ve anlatımında bir bozulma oluyorsa o sözcük gerekli, anlatımında bozulma olmuyorsa ise gereksizdir.

 

Mecburen karakola gitmek zorunda kaldım.

Araba şu anda yola çıkmak üzere.

Gitmeden önce bir daha ara.

 

2. Gereksiz Yardımcı Eylem Kullanımı:

"Etmek, olmak, eylemek, kılmak" gibi yardımcı eylemlerin görevi; kendisinden önce gelen isim soylu sözcüğü yüklemleştirmek, ona iş, oluş, hareket ve kılış anlamları katmaktır. İsim soylu sözcük, bir ekle aynı anlamı verecekse; yardımcı eylemin kullanımı gereksizdir.

 

Sanırım ondan kuşku ettiğimizi anladı.

Sanırım ondan kuşkulandığımızı anladı.

Bizi arayacağını umut etmiştim.

Bizi arayacağını ummuştum.

 

3. Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması:

Dilimizde bazı sözcükler, anlam inceliklerine dikkat edilmeden kullanılır. Sözcükleri kendi anlamını yansıtacak şekilde kullanmamak veya uygun olmayan yerde kullanmak anlatım bozukluğuna yol açar. Böyle bir yanlışa düşmemek için hangi sözcüğün nerede kullanılıp nerede kullanılmayacağını çok iyi bilmek zorundayız.

 

Ülkenin bunalıma girmesini sağlayan bu tür açıklamalardan kaçınmak gerekir.

Ülkenin bunalıma girmesine neden olan bu tür açıklamalardan kaçınmak gerekir.

Bu tür bilimsel çalışmalar, dilimizin zenginleşmesine neden olacak.

Bu tür bilimsel çalışmalar, dilimizin zenginleşmesine katkıda bulunacak.

 

Uyarı: "Sağlamak" ya da "katkıda bulunmak" elde edilmesi istenen olumlu bir sonuca ulaşmaktır. İstenmeyen sonuçlar ortaya çıktığında "neden olmak" kullanılır.

 

4. Birbiriyle Karıştırılan Sözcüklerin Kullanılması:

Kimi sözcükler aynı kökten türediği için yazılış ve okunuş olarak birbirine benzer; ancak bunların anlamları farklıdır. Bu sözcükler karıştırılıp birbirinin yerine kullanılırsa, anlatım bozukluğu ortaya çıkar.

 

Bu kadar çekimser olmana gerek yok; aralarına katıl, girişken ol.

Bu kadar çekingen olmana gerek yok; aralarına katıl, girişken ol.

Bunca yağmura karşılık barajlarda yeterince su birikmemiş.

Bunca yağmura karşın barajlarda yeterince su birikmemiş.

Bu iki olay arasındaki ayrıntıyı kimse hesaba katmıyor.

Bu iki olay arasındaki ayrımı kimse hesaba katmıyor.

 

5. Kelimelerin Yanlış Yerde Kullanılması:

Bir cümlede her sözcüğün yerli yerinde, başka bir deyişle her sözcüğün kullanılması gereken yerde olması gerekir. Cümle içindeki bir tek sözcüğün bile yerini değiştirmek farklı anlamlar, farklı yorumlar ve yargılar oluşturur. Kimi zaman da mantıksal tutarsızlıklara yol açar. İyi bir cümlede kelimelerin cümlenin akışına ve anlamına uygun yerlerde kullanılması gerekir. Yoksa ifade değişir, anlatılmak istenen tam söylenemez.

Ekonomik ve sosyal yönden geri kalmış ülkemizin belli bölgelerine kalkınmada öncelik tanınacak.

Ülkemizin ekonomik ve sosyal yönden geri kalmış belli bölgelerine kalkınmada öncelik tanınacak.

Okulu bitirince doktor olarak doğduğu kasabada çalışmaya başladı.

Okulu bitirince doğduğu kasabada doktor olarak çalışmaya başladı.

 

6. Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanılması:

Anlamca cümlenin yargısıyla uyuşmayan, cümlede iletilen yargıyla çelişen ya da karşıtlık yaratan sözlerin bir arada kullanılması önemli bir anlatım kusurudur. Anlamları birbirine ters sözcüklerin aynı cümlede kullanılmasıdır. Cümlenin anlamında çelişki, genellikle "kesinlik" ve "olabilirlik" anlamı taşıyan sözlerin bir arada kullanılmasından kaynaklanır.

 

Kapının önünde tamı tamına üç beş nöbetçi vardı.

Kapının önünde üç beş nöbetçi vardı.

Aşağı yukarı tam üç ay önce benzer bir yazı daha çıkmıştı.

Üç ay önce benzer bir yazı daha çıkmıştı.

 

7. Mantıksal Tutarsızlık:

Bir cümlede, iletilmek istenen anlamın eksiksiz olabilmesi için düşünce ve mantık son derece önemlidir. İyi bir anlatımda sağlam bir düşünme ve mantık yürütme temel koşuldur. Mantıksal hataları ve tutarsızlıkları içeren cümleler, dil bilgisi kurallarına uygun olsalar bile anlamı ve yargıyı eksiksiz iletmezler. Bu tür yanlışlar genellikle dikkatsizlik sonucu ortaya çıkar.

 

Önümüzdeki haftanın önemli programlarından bazılarını sizlere hatırlatmaya çalıştık.

Önümüzdeki haftanın önemli programlarından bazılarını sizlere tanıtmaya çalıştık.

Önlem alınmazsa bu hastalık ölüme, hatta kısmi felce neden olabilir.

Önlem alınmazsa bu hastalık kısmi felce, hatta ölüme neden olabilir.

8. Atasözü ve Deyimlerin Yanlış Kullanılması:

Deyim ve atasözleriyle ilgili iki tür yanlışlık yapılabilir:

a) Deyimler ve atasözleri, kalıplaşmış söz gruplarıdır. Bu kalıpların bozulması ve bir sözün yerine eş anlamlısının getirilmesi anlatım bozukluğu yaratır.

 

b) Bir deyimin ilettiği anlamla, cümlenin taşıdığı anlam arasında bir uyumsuzluğun olması anlatım bozukluğuna neden olur.

 

Bir koyundan iki deri çıkmaz.

Bir koyundan iki post çıkmaz.

Haydi bakalım seç pirincin taşını.

Haydi bakalım ayıkla pirincin taşını.

Tüm itirazlara göz yummuştu.

Tüm itirazlara kulak tıkamıştı.

Benim verilmeyecek hiçbir hesabım yoktur; başım açıktır.

Benim verilmeyecek hiçbir hesabım yoktur; alnım açıktır.

Çok sevinçliydi. Adeta etekleri tutuşmuştu.

Çok sevinçliydi. Adeta etekleri zil çalmıştı.

 

9. Noktalama Yanlışları:

Noktalama işaretlerinin eksik ya da yanlış yerde kullanılması; cümleleri bir anlam belirsizliğine sürükleyebileceği gibi cümleden birden fazla anlam çıkmasına da yol açabilir. Bu nedenle noktalama işaretlerinin anlama etkileri ve kullanıldığı yerler iyi bilinmelidir. Yanlış kullanımlar ortaya çıkarsa amaçlanan anlama ulaşmak mümkün olmaz. Bu durumlar da cümlede bir anlatım bozukluğu yaratır.

 

Yabancı dükkândaki eşyaları beğenmedi.

Yabancı, dükkândaki eşyaları beğenmedi.

Misafir odasına doğru yürüdü.

Misafir, odasına doğru yürüdü.

 

10. Tamlama Yanlışlıkları:

Sıfat ve isim tamlamalarının aynı tamlanana bağlanması anlatım bozukluğuna yol açar. Çünkü isim tamlamalarında tamlanan iyelik eki aldığı halde, sıfat tamlamalarında tamlanan ek almaz. Dolayısıyla tamlananlar, niteliği farklı olduğundan ortak kullanılamaz.

 

Kaza yerine birçok askeri ve polis aracı geldi.

Kaza yerine birçok askeri araçla polis aracı geldi.

İhaleye birçok yerli ve yabancı firmalar katıldı.

İhaleye birçok yerli ve yabancı firma katıldı.

 

11. Eklerin Yanlış Kullanılması:

Bir sözcüğe, gelmesi gereken ekin dışında yanlış bir ekin getirilmesi de kimi zaman anlatım bozukluğuna yol açar.

 

Her insan çevreyi korumak ve doğanın kirletilmesini önlemek için gerekli duyarlılığı göstermesi gerekir.

Her insanın, çevreyi korumak ve doğanın kirletilmesini önlemek için gerekli duyarlılığı göstermesi gerekir.

Sorun arkadaşlarımızın bizi bu konuda iyi aydınlatmamış olduğundan kaynaklanıyor.

Sorun arkadaşlarımızın bizi bu konuda iyi aydınlatmamış olmasından kaynaklanıyor.

 

12. Öğe Eksikliklerinden Kaynaklanan Anlatım Bozuklukları:

 

a) Yüklem Eksikliği:    

Sinemada sigara ve kabuklu yemiş yenmez.

Sinemada sigara içilmez ve kabuklu yemiş yenmez.

Çok az veya hiç çalışmadan sınava girdiler.

Çok az çalışarak veya hiç çalışmadan sınava girdiler.

 

b) Özne Eksikliği:

Annemin sinirleri epeyce bozulmuş ve çok üzülmüştü.

Annemin sinirleri epeyce bozulmuş ve annem çok üzülmüştü.

Kitaptaki yanlışlar düzeltilecek ve ikinci baskıya girecek.

Kitaptaki yanlışlar düzeltilecek ve kitap ikinci baskıya girecek.

 

Özne Yüklem Uyumsuzluğu (Uyuşmazlığı):

 

İyi bir cümlede tekillik-çoğulluk, olumluluk-olumsuzluk ve şahıs bakımından özne ile yüklem arasında bir uyum olması gerekir. Eğer özne ile yüklem arasında bir uyum yoksa anlatım bozukluğu olur.

 

* Cümlede özne tekilse yüklem de tekil; özne çoğulsa yüklem de çoğul olur.

Kardeşim bugün evde kalacak.

Özne Tekil                    Yüklem Tekil

Dostlar yıllar sonra bir araya geldiler.

Özne Çoğul                               Yüklem Çoğul

 

* Bitki, hayvan, organ, cansız varlıklar ve zaman adları, çoğul özne olarak kullanıldığında yüklem tekil olur.

Meyveler bu yıl geç çiçek açtı.

Özne bitki çoğul       Yüklem tekil

Köpekler sabaha kadar havladı.

Özne hayvan çoğul           Yüklem tekil

 

* Söze saygı, alay ya da küçümseme anlamı katılmak istenirse özne tekil, yüklem çoğul olur.

Beyefendi hala kalkmadılar mı?

Özne tekil           Yüklem çoğul

Ayşe Hanım henüz gelmediler.

Özne tekil                  Yüklem çoğul

 

c) Nesne Eksikliği:

Kızına sarıldı, doyasıya öptü.

Kızına sarıldı, onu doyasıya öptü.

Buna ancak öğretmen karar verir ve uygular.

Buna ancak öğretmen karar verir ve bunu uygular.

 

d) Dolaylı Tümleç Eksikliği:

Nazlı kardeşini çok sever, sık sık armağanlar alırdı.

Nazlı kardeşini çok sever, ona sık sık armağanlar alırdı.

Alanya'yı çok sevmişti, dönmeyi düşünmüyordu.

Alanya'yı çok sevmişti, Alanya'dan dönmeyi düşünmüyordu.

 

e) Zarf Tümleci Eksikliği:

Her zaman senin yanındayım, seni yalnız bırakmayacağım.

Her zaman senin yanındayım, hiçbir zaman seni yalnız bırakmayacağım.

Hiçbir zaman kendini düşünmedi, ailesinin mutluluğu için çalıştı.

Hiçbir zaman kendini düşünmedi, her zaman ailesinin mutluluğu için çalıştı.

 

f) Edat Tümleci Eksikliği:

Eşimi çok severim; her konuda çok iyi anlaşırız.

Eşimi çok severim; onunla her konuda çok iyi anlaşırız.

Bu güçlüklere nasıl göğüs gerdi, nasıl başa çıktı?

Bu güçlüklere nasıl göğüs gerdi, bu güçlüklerle nasıl başa çıktı?

 

13. Ek Fiil Eksikliğinden Kaynaklanan Anlatım Bozuklukları:

Sıralı isim cümlelerinde ek fiilin kullanılmaması anlatım bozukluğu oluşturur.

            Bakışları güzel; ama dostça değildi.

Bakışları güzeldi; ama dostça değildi.

Hava açık; ama sıcak değildi.

Hava açıktı; ama sıcak değildi.

Ekleyen :Editör 3    Okunma :15719

 

 

tags

nextİçerik Hakkında Yorum Yazın...

Yazan:    

Henüz Yorum Yazılmamış.
İlk Yorumu Siz Yazabilirsiniz

DERS VE ÇALIŞMA NOTLARI / KONU ÖZETLERİ ANASAYFA