Eğitim Siteleri

Deyim Nedir?

noteDeyim Nedir?

Deyim Nedir?

DEYİMLER SÖZLÜĞÜ İÇİN TIKLAYIN

 

DEYİM:

Genellikle gerçek anlamından az çok ayrı bir anlamı olan, ilgi çekici bir anlatımı bulunan, ifadeyi daha zengin kılan, iki veya daha fazla kelimeden meydana gelen, kalıplaşmış söz topluluklarına "deyim (tabir)" denir.

 

Deyimlerin Özü:

- Genellikle gerçek anlamından sıyrılarak başka bir anlama bürünürler:

"Dilinde tüy bitmek", "El ağzı ile kuş tutmak" gibi...

 

- Kimi deyimlerde, asıl anlamlarından tamamıyla sıyrılmazlar. Yerine göre asıl anlamından da alınabilir, daha başka bir anlama da gelebilir. Bunu cümle içindeki kullanılış şeklinden anlarız.

 

Örneğin "Baltayı taşa vurmak" deyimiyle ilgili olarak: Gerçekten de bir balta taşa vurulabilir; bu söz asıl anlamından ayrı olarak "ağzından dokunaklı, incitici bir laf kaçırmak" gibi mecazlı bir anlama da gelebilir. Bunu cümle içinde sözlerin gelişinden anlarız.

 

"Kırk yıllık oduncu, baltasını taşa vurmasın mı?"

 

"Kendini bilmezin biri baltayı öyle bir taşa vurdu ki."

 

"Baltayı taşa vurmak" deyimi, birinci cümlede gerçek; ikinci cümlede ise mecazi anlamında kullanılmıştır.

 

-Kimi deyimler de, sadece kendi sözlük anlamlarında (gerçek, asıl anlamında) kullanılır, başka bir anlam taşımazlar.

 

Örnek: "Hem suçlu hem güçlü."

 

"İyiye iyi, kötüye kötü demek."

 

Sözdizimi:

 

-Deyimler, sözdizimi bakımından üç grupta ele alınabilir:

 

 

1) Sonları bir mastarla (-mak/-mek) biten deyimler:

 

İğne ile kuyu kazmak.

 

Çam devirmek.

 

2) Cümle şekline deyimler:

 

Ağzını bıçak açmıyor.

 

Kaleminden kan damlıyor.

 

Dostlar alışverişte görsün.

 

3) Yukarıdaki iki türe de girmeyen, daha çok birleşik sözcüklere benzeyen deyimler:

 

İlk gözağrısı. Bağrı yanık.

 

Kaşla göz arasında. Bir içim su.

 

Kalıpların Özelliği:

 

-Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Şekli, sözdizimi, sözcükleri değiştirilemez. Örneğin, "Yok devenin başı" deyimi "Devenin başı yok" biçimine sokulamaz. Yine "Kırdığı ceviz kırkı geçti" yerine, bir sözcüğü değiştirilerek "kırdığı fındık kırkı geçti" denilemez.

 

-Deyimler kalıplaşmış olmakla beraber, bazı deyimlerin kalıpları büsbütün donmuş sayılmaz. Sonları bir mastarla bağlananlarla, cümle biçiminde olan bazı deyimler, birleşik fiiller gibi çekilebilir. Çekimi göre de zamirleri değişir, sözcükleri değişmez. Örneğin, ?gözden düşmek? deyimi: ?Gözden düştüm, gözden düştün, gözden düştü; gözden düştük, gözden düştünüz, gözden düştüler? şeklinde çekilir.

 

Kalıpları büsbütün donmuş sayılan ya da tarihi bir anekdota bağlı bulunan deyimler kesinlikle çekime gelmez; ?eski çamlar bardak oldu? gibi.

 

-Çoğunlukla fiil olarak (msl.vakit almak) görülen deyimler, zaman zaman sıfat (msl. Kabak kafalı), zarf (msl.öğle üzeri) biçimlerinde; bazen de soru cümlesi (msl.ne dese beğenirsin?) ve ünlem cümlesi (msl. Vay anam vay) biçimlerinde görünürler.

 

 

Deyimlerin Başka Verimlerle İlişkileri:

 

-Deyimler, çok kez, başka türlü halk verimlerine ve daha başka anlatım araçlarına karıştırılır; atasözlerine, birleşik sözcüklere, Türkçe terimlere ve argo denilen sözlere...

 

Bir karşılaştırma yapacak olursak:

 

 

Atasözleri, az sözcükle çok şey anlatan özlü sözlerdir. Anlattıkları denenmiş, doğruluğuna inanılmış düstur (genel kural, kaide) niteliğindedirler.

 

Deyimler ise, kalıplaşmış anlatım araçlarıdır. Cümle şeklinde olanlar bile bir anlam bütünlüğü taşımaz. Asıl anlamlarını içinde bulundukları cümleden alırlar; aldıkları anlam da değişmez bir kural niteliğinde değildir. Örneğin:

 

Denize düşen yılana sarılır. (Atasözü)

 

Dört yanı deniz kesildi. (Deyim)

 

Her iki sözde bir çaresizliği belirtiyor. Ancak birinci söz inanılmış, benimsenmiş bir düşünce, değişmez bir kural. İkinci söz ise, bir anlam bütünlüğü taşımıyor. Ancak şöyle bir cümle içinde: ?Varını yoğunu kaybedince dört yanı deniz kesildi, tutunacak bir dal bulamadı? denilirse, bir çaresizlik anlamı ortaya çıkıyor ama, bu da değişmez bir kaide değil; varını yoğunu kaybeden herkesin dört yanı deniz kesilmez ki... Tutunacak bir el, tutunacak bir dal bulanlar da olur. O halde bu bir deyimdir.

 

Deyimleri öteki anlatım araçlarından da ayırabiliriz:

 

Deyimler, terimlere benzer. Terimler, anlamları daraltılmış bilimsel sözlerdir... Deyimler ise, anlamları genişletilmiş mecazlı sözlerdir ve en az iki sözcükten meydana gelirler.

 

Deyimler argoya da benzemez. Argo (bkz.), halkın geneli tarafından kullanılmayan, yalnızca belli çevrelerin kullandıkları, genel dilden ayrı, bir çeşit külhanbeyi ağzıdır. Deyimler ise, toplumun geneline mal olmuş, halk yapısı söz gruplarıdır.

 

Bu bakımdan: Diktörgen terimdir; cızlamı çekmek argodur; deyim değildir.

 

Deyimler,dört gramer yapısından oluşmaktadır:

 

1- Tek bir kelimeden ibaret olup,semantik manasına göre dikkate alınarak.

 

2- Bileşil fiillerin kendisinden önce gelen kelimeye karşı elde ettiği hakimiyetle.

 

3- İsmin fiile hakim oluşuyla.

 

4- Her iki öğenin eşit oranda kalıplaşmasıyla meydana gelir.

 

Deyimlerin ana karakterini anlamak için cümle içindeki kullanılışlarına dikkat etmek gerekir.Yukarıda sıralanan nitelikler göz önüne alınarak,deyimlerin gruplandırılması şöyle yapılabilir:

 

1- ALAY VE EĞLENME MAKSADIYLA YAPILAN DEYİMLER:

a- Tasviri olup fiil karakteri taşımadan kullanılanlar:

 

Örnek: Ayran budalası

 

b- Bir hüküm ifade edip atasözü değerine ulaşanlar:

 

Örnek: Atı alan Üsküdar'ı geçti

 

c- Hikaye karakteri gösterenler:

 

Örnek: Hoppala

 

d- Fiilin hakim olduğu deyimler:

 

Örnek: Akıldan yana züğürt olmak

 

2- HİKAYE DEYİMLERİ:

a- Tasviri mahiyette olanlar:

 

Örnek: Adet yerini bulsun

 

b- Dua mahiyetinde olanlar:

 

Örnek: Bereket versin

 

c- Hitap olarak kullanılanlar

 

Örnek: Ayol

 

d- Üzüntüyü,eseflenmeyi ifade edenler:

 

Örnek: Ah aksi şeytan

 

e- Konuşmayı devam ettirmek amacıyla kullanılanlar:

 

Örnek: Ha,ne diyordum

 

f-Teselli mahiyetinde kullanılanlar:

 

Örnek: Adam sen de

 

3- TASVİR NİTELİĞİNDEKİ DEYİMLER:

a- Tasviri olanlar:

 

Örnek: Kuyu anası

 

b- Fiilin hakim olduğu deyimler:

 

Örnek: Alçak gönüllü olmak

 

4- MÜBALAĞA DEYİMLERİ:

a- Tasviri mahiyette olanlar:

 

Örnek: Ağzı açık kalmak

 

b- Alay ve eğlenme ihtiva edenler:

 

Örnek: Dananın kuyruğunu koparmak

 

c- Küçümseme,tahkir ve ihtar unsurlarını içine alanlar:

 

Örnek: Yüreğinde dağ açılmak

 

5- DUA DEYİMLERİ:

a- Nezaket ve iltifat unsurlarının hakim olduğu dua deyimleri:

 

Örnek: Allah bir arada kocatsın

 

b- Vecize mahiyetinde olan dua deyimleri:

 

Örnek: Nemrut'un ateşini Hz.İbrahim'e gülzar eden Allah,sizin de yaktığınız ateşi bize selamet nuru etsin.

 

c- İstihza yollu söylenen ve dalkavukluk çeşnisi ile bulunan deyimler:

 

Örnek: Allah akıl versin,çok yaşa

 

d- Allah'a şükür anlamında yapılan deyimler:

 

Örnek: Hamdolsun,bin şükür.

 

e- Büyü,tılsım bozmak veya yapmak için kullanılan deyimler:

 

Örnek: Üzerliksin hevasın,her dertlere devasın

 

6- İLTİFAT, DALKAVUKLUK, YALTAKLANMA VE SEVGİ DEYİMLERİ:

a- Saray çevresinde padişah ve diğer devlet ricalini tasvir,takdir ve dalkavukluk için kullanılan deyimler:

 

Örnek: Devletli,efendizadem

 

b- Sevgiliye veya yaranılmak istenen kimseye karşı kullanılan hitap deyimleri:

 

Örnek: A canım,canımın içi,ciğerimin köşesi,elmasım

 

c- Sevgiliyi veya yaltaklık edileni tasvir için kullanılanlar:

 

Örnek: Afeti can,gazali rana,hokka gibi ağızlı,kiraz gibi dudaklı

 

d- Sevilen veya yaranılmak istenen şahsa söylenen,fiilin hakim olduğu deyimler:

 

Örnek: Keremin arpa tarlası gibi yanmak

 

e- Aşırı bir alçakgönüllülük veya kendini küçültmekle yapılan dalkavukluklar,yalvarmalar,dua mahiyetinde olanlar:

 

Örnek: Bağışlayınız,af buyurunuz,Allah ömürler versin

 

7- BEDDUALAR:

a- Uzuvlar üzerine yapılan beddualar:

 

Örnek: Ağzı kurusun,burnu kırılsın,elleri yumurcaktan kopsun

 

b- Soyut anlam taşıyanlar:

 

Örnek: Adı batsın,Aklı kurusun

 

c- Vasıtala Beddualar:

 

Örnek: Ziftin pekini ye

 

d- Alay yollu beddualar:

 

Örnek: Deli diyenin tepesi delinsin,iki gözün bir delikten fırlasın

 

8- İHTAR MAHİYETİNDE DEYİMLER:

a- Tek kelimeden ibaret olanlar:

 

öravul,yıkıl v.b.

 

b- Soyut anlam taşıyanlar:

 

Örnek: Hanya'yı Konya'yı haddini bildiririm.

 

c- Uzuvlara dayanılarak yapılan ihtarlar:

 

Örnek: Ağzını düzelt,dilini tut

 

d- Vasıtalı ihtarlar:

 

Örnek: Eşek sudan gelinceye kadar dövmek

 

9- KÜFÜR VE HAKARET DEYİMLERİ:

a- Tek kelime halinde olan,içinde tasviri,soyutluk ve hafif bir şekilde kıyaslama unsurları bulunan küfür ve hakaret deyimleri:

 

Örnek: Alık,balkabağı,marsık,kınamsık

 

b- Tek kelime halinde olan fiili hakaret deyimleri:

 

Örnek: Zıbarmak,kudurtmak

 

c- Birden fazla kelimeli fiili hakaret deyimleri:

 

ör.Boyundan büyük işe kalkışmak

 

d- Tasvir unsuru hakim olanlar:

 

Örnek: Ayran budalası,düz taban,çenesi düşük

 

e- Hayvanlardan yararlanılarak yapılan ve herif gibi kelimelerle beraber kullanılan ağır küfür ve hakaret deyimleri:

 

Örnek: Ağanın beygiri,kılkuyruk herif,köpoğlu v.b.

 

10- SES TAKLİTLERİYLE MEYDANA GELEN DEYİMLER:

Bu deyimler,doğadaki tabii ses taklitleriyle yapıldıkları gibi anlamsız kelimelerin yan yana gelmesiyle de meydana gelebilirler. Bunlarda amaç,tasvir ettikleri semantik manadır.Söz konusu ses taklidi bir kelimeyle açıklanır.

 

Örnek: Bıcı bıcı yapmak.

tags

Ekleyen: Bilge Seda    Okunma:93863 kez

Okuyabileceğiniz Benzer Bilgiler :

next Yeryüzü Hakkında İlginç Bilgiler

next Kırmızı Renk Boğaları Niçin Kızdırır?

next 24 Ayar Ne Demektir?

next Bunları Biliyor Musunuz?

next Buzlanmış Yollara Niçin Tuz Dökülüyor?

next Karıncaları Tanıyor Musunuz?

next Yumurtanın Niçin Bir Tarafı Yuvarlak, Diğer Tarafı Sivridir?

addİlginç Bilgi Eklemek İsterseniz Tıklayın...

nextİçerik Hakkında Yorum Yazın...

Yazan:    

next YAZILAN YORUMLAR (62 yorum yazılmış)

box musa :sınavımdan 100 aldım ve sınavı kazandım sınıf 1.cisi oldum
box RUKİYE :SÜPER BİR SİTE OLMUŞ GERÇEKTEN
box zeki kız :gerçekten harika yani süpersinizz :)))))
box gamzee :off başka deyimler yokmu
box kübiş :ödevime çok yardımcı oldunuz ben 4-f den kübra teşeşekkür ederim
box ateşe kız :ço güzel
box ATEŞLİ KIZ :bişey anlamadım ama güzelmiş
box Yağmur ak :teşekkür ederim bu siteye 3. sınıfa gidiyorum 3c ye ödevime ok yardımcı oldu ok teşekkürleeerrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr...
box meryem :çok teşekkür ederim projeden 100 aldım :)
box sedef :ÇOK teşekkürler
box çatlak rambo :ya çok sağolun çok güzeldi çok yardımcı oldu bana teşekkür ederim ödevlerimde çok işe yarıyor süppeeerrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr harikasınızzzzzzzzzz
box aslı :eh işte
box Bir dost :cook guzel yaa süper kardeşime çok yardımcı oldu
box mustafa kaan sarıel. :idare eder.
box taktir alan kız :ok çok çalışıyorum
box nazlı fatma yılmaz :istedigim şeyler yok. ama güzel
box meryem kurt :çok guzelde ben hala cevap alamadım
box büşra :çok güzel bir sayfa teşekkürler
box z :çok güzel olmuş
box halime :hmmm iyi işime yaradı
Tüm Yorumları Görmek İçin Tıklayın...
box beyza :çok tşekkür ederim ama sadece bu kadar mı
box h :çok güzel ve harika
box laves :iyimiş işime çok yaradı
box Yekta :çok teşekkür ederim
box Yekta :istediklerimi buldum teşekkür ederim
box miray :güzel ama çok uzun
box ece nur :çok ama çok yardımcı olduuuuuu
box tubanur türk :Yani çok güzel çok beğendim
box tubsnu türk :Şöylebir deyim vardır: uyku yorgansız,kahve dumansız olmaz. Dumansız kahve imansız türk'e benzer
box birce akalay :teşekkürler ...............oğluma yardımcı oldu .
box cristiano ronaldo :cokkkk güüüüzzeeell olmuuuuş....!!!!
box nur :Cok yardımcı. Oldunuz teşekkürler
box Çalışkan kız :Çok güzel artık derslerime burdan çalışıyorum. :)
box fatma eren :deyimleri bir ödev yapacakmışım gibi okudum harikaaaaaa
box rabia yorgun : ödevim icn mukemmel olucak
box melek :bence çok uzun biraz daha kısa yapsanız iyi olurdu
box BATUHAN :Ödevim için çok işe yaradı.Çok teşekkür ederim
box şevval :çok yardımcı oldunuz teşekkürler
box melike seda :sağolun cnm sitem ekleyen bnm annem ya
box serenay sarıkaya :çok yardımcı oldunuz kardeşime sağolun :)
box haSRET :ÖDEVİMDEN 5 ALDIM
box ece :ödevimden beş aldım çok güzel bir site
box selena :gerçekten bu olmasa ödevimi zamanında yetiremezdim çok iyi açıklama bayıldım
box asenaarslan :ellerinize sağlık çok güzel
box yıldız tanlı :elerinize sağlık teşekkürler
box elif :güzelmş onayladım :D :D :D
box fatma :çok güzellllllllllllllll
box irem :çok sağ olun çok uzun ama yinede süperrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr
box by agrasif :hiç beğenmedim ama istediğim şeyleri bulduğum için az da olsa mutluyum inşallah bir dahakine güzel bir kapak fotoğrafı koyarsınız by agrasif
box ece :çok iyi bir site. .
box Eda :Performans ödevimi yaparken çok işe yaradı
box ALEYNA :çok teşekkürler her zaman yazmanın devamını dilerim.
box aleyna :çok teşekkürler her zaman yazmanın devamını dilerim.
box Elay :Odevime cok yararlandi
box hasan :insana bu fikir akıl ve dersleri güzel oluyor herkes mutlu oluyor
box sedat : çok iyimiş yavvvvvvvvv
box ahmet :çok işime yaradı
box furkan :çok güzellllllllllllllllllll
box damla :çok teşekkürler çok işime yaradı
box ahmet :çok harika bir site çok teşekür ederim
box furkan can :işime çok yaradı çok teşekkür ederim başarılarınızın dewamını dilerim
box sedat :çok iyi

Deyim Nedir?

İlginç Bilgiler Anasayfaya Dön